Wyrok Trybunału z dnia 15 lipca 1964 r.

WYROK TRYBUNAŁU

z dnia 15 lipca 1964 r.( * )

W sprawie 6/64

mającej

za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 177

Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą, orzeczenia

w trybie prejudycjalnym, złożony przez Giudice Conciliatore

w Mediolanie, mający na celu uzyskanie wykładni art. 102, 93,

53 i 37 wspomnianego traktatu w ramach zawisłego przed tym

sądem sporu między

Flaminiem Costą

a

E.N.E.L.

(Ente nazionale energia elettrica, impresa già della Edison Volta),

TRYBUNAŁ,

w składzie:

A. M. Donner, prezes,

Ch. L. Hammes i A. Trabucchi, prezesi izb,

L. Delvaux, R. Rossi, R. Lecourt (sprawozdawca) i W. Strauss, sędziowie,

rzecznik generalny: M. Lagrange,

sekretarz: A. Van Houtte,

wydaje następujący

Wyrok

[…]

Motywy

Zważywszy,

że postanowieniem z dnia 16 stycznia 1964 r., prawidłowo

przekazanym do Trybunału, Giudice Conciliatore w Mediolanie, „na

podstawie art. 177 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę

Gospodarczą z dnia 25 marca 1957 r., inkorporowanego do

prawa włoskiego w drodze ustawy nr 1203 z dnia

14 października 1957 r., w związku z zarzutami, iż

ustawa nr 1643 z dnia 6 grudnia 1962 r. oraz

rozporządzenia prezydenta wydane w wykonaniu tej ustawy […]

naruszają art. 102, 93, 53 i 37 traktatu”, zawiesił

postępowanie i zarządził przekazanie sprawy Trybunałowi.

W przedmiocie zastosowania art. 177

Zarzut oparty na sformułowaniu pytania

Zważywszy,

że postawiono zarzut, iż przedmiotowe pytanie ma na celu

rozstrzygnięcie, w drodze art. 177, kwestii zgodności ustawy

z traktatem;

zważywszy jednakże, że

zgodnie z tym artykułem sądy krajowe, których orzeczenia, jak

w niniejszym przypadku, nie podlegają zaskarżeniu, zobowiązane są

zwrócić się do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie

prejudycjalnym w przedmiocie „wykładni […] traktatu”, gdy takie

pytanie zostanie przed nimi podniesione;

że

na podstawie tego postanowienia Trybunał nie może ani zastosować

traktatu do konkretnego przypadku, ani orzekać o zgodności

z nim przepisu prawa wewnętrznego, jak mógłby to zrobić na

podstawie art. 169;

że może jednak wyodrębnić z niedoskonałego sformułowania sądu krajowego kwestie dotyczące jedynie wykładni traktatu;

że

jego zadaniem nie jest zatem orzekanie o zgodności ustawy włoskiej

z traktatem, a jedynie interpretacja wymienionych postanowień

traktatu, z uwzględnieniem okoliczności prawnych przedstawionych

przez Giudice Conciliatore.

Zarzut oparty na braku konieczności dokonywania wykładni

Zważywszy,

że zarzuca się sądowi z Mediolanu złożenie wniosku

o dokonanie wykładni traktatu, która nie jest niezbędna do

rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu;

zważywszy

jednakże, że art. 177, oparty na wyraźnym rozdziale zadań pomiędzy

sądami krajowymi a Trybunałem, nie pozwala mu ani rozstrzygać

stanu faktycznego sprawy, ani oceniać podstaw i celowości wniosku

o wykładnię.

Zarzut oparty na obowiązku stosowania przez sąd wewnętrznego aktu ustawodawczego

Zważywszy,

że rząd włoski podnosi zarzut „bezwzględnej niedopuszczalności” wniosku

Giudice Conciliatore, z tego względu, że sąd krajowy, zobowiązany

do stosowania ustawy wewnętrznej, nie może odwoływać się do

art. 177;

zważywszy, że

w odróżnieniu od zwyczajnych umów międzynarodowych traktat EWG

ustanowił własny porządek prawny, który został włączony do systemu

prawnego państw członkowskich po jego wejściu w życie i który

ma charakter wiążący dla sądów krajowych;

bowiem

państwa, ustanawiając na czas nieokreślony Wspólnotę wyposażoną we

własne instytucje, w osobowość i zdolność prawną,

w zdolność do występowania we własnym imieniu w obrocie

międzynarodowym, a w szczególności w rzeczywiste

uprawnienia władcze, wynikające z ograniczenia kompetencji

i przeniesienia uprawnień z tych państw na Wspólnotę,

ograniczyły, jakkolwiek w wąskich dziedzinach, swoje suwerenne

prawa i stworzyły w ten sposób system prawa mający

zastosowanie do nich samych oraz do pochodzących z nich jednostek;

zważywszy,

że w związku z włączeniem do prawa każdego z krajów

członkowskich przepisów pochodzenia wspólnotowego, a bardziej

ogólnie ze względu zarówno na brzmienie, jak ducha traktatu, państwa nie

mogą uznawać pierwszeństwa przed porządkiem prawnym, jaki przyjęły na

zasadach wzajemności, jednostronnego, późniejszego przepisu, którego

w związku z tym nie mogą temu porządkowi prawnemu

przeciwstawiać;

moc wiążąca prawa

wspólnotowego nie może bowiem różnić się w poszczególnych państwach

w zależności od ich późniejszego wewnętrznego ustawodawstwa, gdyż

zagroziłoby to realizacji celów traktatu, o której mowa

w art. 5 akapit drugi, i powodowałoby dyskryminację

zabronioną na mocy art. 7;

że

zobowiązania podjęte na podstawie traktatu ustanawiającego Wspólnotę nie

miałyby charakteru bezwarunkowego, lecz jedynie ewentualny, gdyby mogły

zostać zakwestionowane w drodze późniejszych aktów ustawodawczych

umawiających się stron;

że prawo do

jednostronnego działania jest państwom członkowskim przyznawane jedynie

na mocy wyraźnego, szczególnego postanowienia (na przykład art. 15,

art. 93 ust. 3, art. 223–225);

że

ponadto wnioski państw o przyznanie odstępstw poddane są

procedurom zezwoleniowym (na przykład art. 8 ust. 4,

art. 17 ust. 4, art. 25, 26, 73, 93 ust. 2 akapit

trzeci i art. 226), które byłyby bezprzedmiotowe, gdyby

państwa te mogły zwolnić się ze swoich zobowiązań za pomocą zwykłej

ustawy;

zważywszy, że pierwszeństwo prawa

wspólnotowego znajduje potwierdzenie w art. 189, zgodnie

z którym rozporządzenie „wiąże w całości” i jest

„bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich”;

że

postanowienie to, do którego nie zgłoszono zastrzeżeń, zostałoby

pozbawione skuteczności, gdyby jego skutki mogły zostać jednostronnie

cofnięte przez jedno z państw w drodze aktu ustawodawczego,

który miałby moc wyższą od aktów wspólnotowych;

zważywszy,

że jak wynika z całości powyższych rozważań, prawu utworzonemu na

podstawie traktatu, pochodzącemu z niezależnego źródła, nie można,

ze względu na jego wynikającą stąd szczególną naturę, przeciwstawiać

w postępowaniu sądowym jakiegokolwiek wewnętrznego aktu prawnego,

gdyż oznaczałoby to utratę przez to prawo charakteru wspólnotowego

i zakwestionowanie samych podstaw prawnych Wspólnoty;

że

wskutek dokonanego przez państwa przeniesienia, z ich wewnętrznych

porządków prawnych do wspólnotowego porządku prawnego, praw

i obowiązków odpowiadających postanowieniom traktatu nastąpiło

ostateczne ograniczenie ich praw suwerennych, którego nie może podważyć

późniejszy akt jednostronny sprzeczny z istotą Wspólnoty;

że

w związku z tym, w przypadku powstania kwestii

interpretacji traktatu, należy zastosować art. 177 niezależnie od

jakiegokolwiek przepisu prawa krajowego;

zważywszy,

że pytania postawione przez Giudice Conciliatore w przedmiocie

art. 102, 93, 53 i 37 zmierzają do ustalenia, w pierwszej

kolejności, czy postanowienia te są bezpośrednio skuteczne

i stanowią dla podmiotów prawa źródło uprawnień podlegających

ochronie sądów krajowych, a w przypadku odpowiedzi

twierdzącej, jak należy je rozumieć.

W przedmiocie wykładni art. 102

Zważywszy,

że zgodnie z art. 102, gdy „istnieje obawa”, iż wydanie

przepisu ustawowego spowoduje „zakłócenie”, państwo członkowskie, które

zamierza go wydać, „podejmuje konsultacje z Komisją”, która może

zalecić mu podjęcie właściwych kroków celem uniknięcia grożącego

zakłócenia;

zważywszy, że artykuł ten,

zawarty w rozdziale poświęconym „zbliżaniu ustawodawstw”, ma na

celu zapobieżenie pogłębianiu się rozbieżności, z punktu widzenia

celów traktatu, między krajowymi porządkami prawnymi;

że

na podstawie tego postanowienia państwa członkowskie ograniczyły swoją

swobodę inicjatywy prawodawczej, godząc się na podporządkowanie

procedurze konsultacyjnej;

że zobowiązując

się w sposób jednoznaczny do konsultacji z Komisją

w każdym przypadku, gdy projekty ich aktów prawnych mogłyby

stwarzać, choćby niewielkie, niebezpieczeństwo zakłóceń, państwa te

podjęły zatem zobowiązanie wobec Wspólnoty, które wiąże je jako państwa,

lecz nie stanowi dla podmiotów prawa źródła uprawnień podlegających

ochronie sądów krajowych;

zważywszy, że

Komisja jest ze swej strony zobowiązana zapewnić poszanowanie tych

postanowień, lecz że zobowiązanie to nie umożliwia jednostkom

podnoszenia, w ramach prawa wspólnotowego i na podstawie

art. 177, ani zarzutu uchybienia przez zainteresowane państwo jego

zobowiązaniom, ani zarzutu bezczynności Komisji.

W przedmiocie wykładni art. 93

Zważywszy,

że zgodnie z art. 93 ust. 1 i 2 Komisja we

współpracy z państwami członkowskimi „stale bada systemy pomocy

istniejące w tych państwach”, w celu podjęcia niezbędnych

działań, jakich wymaga funkcjonowanie wspólnego rynku;

że

zgodnie z art. 93 ust. 3 Komisja winna być informowana

we właściwym czasie o projektach mających na celu udzielenie lub

modyfikację pomocy, przy czym zainteresowane państwo członkowskie nie

może podjąć zamierzonych działań przed zakończeniem procedury

wspólnotowej i, ewentualnie, postępowania przed Trybunałem;

zważywszy,

że celem tych postanowień, zawartych w sekcji traktatu poświęconej

„pomocy przyznawanej przez państwa”, jest, po pierwsze, stopniowe

cofnięcie istniejącej pomocy, a po drugie, zapobieganie udzielaniu

„w jakiejkolwiek formie”, w ramach polityki wewnętrznej tych

państw, nowej pomocy, mogącej powodować bezpośrednio lub pośrednio

istotne uprzywilejowanie przedsiębiorstw lub produktów, oraz wynikającym

stąd, nawet ewentualnym, zagrożeniom dla niezakłóconej konkurencji;

że

w art. 92 państwa członkowskie uznały za niezgodne ze

wspólnym rynkiem wymienione tam formy pomocy i tym samym

zobowiązały się w sposób dorozumiany nie udzielać takiej pomocy,

poza przypadkami objętymi odstępstwami przewidzianymi w traktacie,

natomiast w art. 93 podporządkowały się jedynie właściwym

procedurom, zarówno w zakresie cofnięcia istniejącej, jak

udzielania nowej pomocy;

że zobowiązując się

w tak kategoryczny sposób, poprzez poddanie się procedurze

ustanowionej w art. 93, do informowania Komisji „w czasie

odpowiednim” o projektowanej pomocy, państwa podjęły zatem

zobowiązanie wobec Wspólnoty, które wiąże je jako państwa, lecz nie

stanowi źródła uprawnień dla podmiotów prawa, z wyjątkiem

ostatniego zdania w art. 93 ust. 3, który nie jest

przedmiotem niniejszej sprawy;

zważywszy, że

Komisja jest ze swej strony zobowiązana zapewnić poszanowanie

postanowień tego artykułu, który nakazuje jej nawet stale badać we

współpracy z państwami członkowskimi istniejące systemy pomocy,

lecz że zobowiązanie to nie umożliwia jednostkom podnoszenia,

w ramach prawa wspólnotowego i na podstawie art. 177, ani

zarzutu uchybienia przez zainteresowane państwo jego zobowiązaniom, ani

zarzutu bezczynności Komisji.

W przedmiocie wykładni art. 53

Zważywszy,

że zgodnie z art. 53 państwa członkowskie zobowiązały się,

z zastrzeżeniem postanowień traktatu, nie wprowadzać nowych

ograniczeń w wykonywaniu przez jednostki z innych państw

członkowskich działalności gospodarczej na swoim terytorium;

że

podjęte w ten sposób przez państwa zobowiązanie jest

z prawnego punktu widzenia jedynie zobowiązaniem do niedziałania;

że

nie jest ono uzależnione od spełnienia żadnego warunku, a jego

wykonanie oraz skuteczność nie wymagają wydania żadnego aktu ani przez

państwa, ani przez Komisję;

że zobowiązanie

to jest więc zupełne z prawnego punktu widzenia,

a w związku z tym może wywoływać skutki bezpośrednio

w sferze stosunków państw członkowskich i podlegających ich

kompetencji podmiotów prawa;

zważywszy, że

tak kategorycznie wyrażony zakaz, który wszedł w życie wraz

z traktatem na terytorium całej Wspólnoty i w związku

z tym został włączony do systemów prawnych państw członkowskich,

jest dla nich prawem i dotyczy bezpośrednio pochodzących

z nich jednostek, dla których stanowi źródło uprawnień

indywidualnych podlegających ochronie sądów krajowych;

zważywszy,

że dokonanie żądanej wykładni art. 53 wymaga rozważenia go

w kontekście rozdziału dotyczącego prawa do wykonywania

działalności gospodarczej, w którym został umieszczony;

że,

nakazawszy w art. 52 stopniowe zniesienie „ogranicze[ń]

swobody przedsiębiorczości obywateli jednego państwa członkowskiego na

terytorium innego państwa członkowskiego”, stanowi się dalej w tym

rozdziale, w art. 53, iż państwa nie wprowadzą „nowych

ograniczeń w zakresie przedsiębiorczości [wykonywania działalności

gospodarczej] na swych terytoriach w stosunku do obywateli innych

państw członkowskich”;

że należy zatem

ustalić, na jakich warunkach jednostki z innych państw

członkowskich korzystają ze swobody wykonywania działalności

gospodarczej;

że art. 52 akapit drugi

odpowiada na to pytanie, stanowiąc, iż swoboda ta obejmuje podejmowanie

i wykonywanie działalności na własny rachunek, jak również

zakładanie i zarządzanie przedsiębiorstwami „na warunkach

określonych przez ustawodawstwo państwa przyjmującego dla własnych

obywateli”;

że dla poszanowania art. 53

wystarczy zatem, by żaden nowy przepis nie poddawał prowadzenia

działalności gospodarczej przez jednostki pochodzące z innych

państw członkowskich uregulowaniom bardziej restrykcyjnym niż stosowane

wobec podmiotów krajowych, i to niezależnie od formy prawnej

przedsiębiorstwa.

W przedmiocie wykładni art. 37

Zważywszy,

że zgodnie z art. 37 ust. 1 państwa członkowskie

dostosowują stopniowo „monopole państwowe o charakterze handlowym”

w celu wykluczenia wszelkiej dyskryminacji między jednostkami

z państw członkowskich w zakresie zaopatrzenia i zbytu;

że artykuł ten zabrania ponadto tym państwom, w ust. 2, podejmowania wszelkich sprzecznych z nim nowych działań;

zważywszy,

że w ten sposób państwa przyjęły na siebie podwójne zobowiązanie:

jedno czynne, do dostosowania monopoli krajowych, i drugie bierne,

do niepodejmowania nowych działań;

że wniesiono o wykładnię tego drugiego zobowiązania oraz niezbędnych do jej dokonania elementów pierwszego;

zważywszy,

że art. 37 ust. 2 ustanawia zakaz bezwarunkowy, nie

stanowiący zobowiązania do działania, lecz do niedziałania;

że zobowiązanie to nie zostało opatrzone żadnym zastrzeżeniem uzależniającym jego wykonanie od wydania aktu prawa krajowego;

że

z samej swej natury zakaz ten może wywoływać skutki bezpośrednio

w sferze stosunków prawnych między państwami członkowskimi

a podlegającymi ich kompetencji podmiotami prawa;

zważywszy,

że tak kategorycznie wyrażony zakaz, który wszedł w życie wraz

z traktatem na terytorium całej Wspólnoty i w związku

z tym został włączony do systemów prawnych państw członkowskich,

jest dla nich prawem i dotyczy bezpośrednio pochodzących

z nich jednostek, dla których stanowi źródło uprawnień

indywidualnych podlegających ochronie sądów krajowych;

zważywszy,

że dokonanie żądanej wykładni art. 37 wymaga, ze względu na

złożoność tego postanowienia oraz współzależności między jego

ust. 1 i 2, rozważenia ich w świetle całości rozdziału,

do którego artykuł ten należy;

że rozdział ten poświęcony jest „znoszeniu ograniczeń ilościowych między państwami członkowskimi”;

zważywszy,

że celem odesłania w art. 37 ust. 2 do „zasad […]

określony[ch] w ust. 1” jest zapobieżenie wszelkim nowym

przejawom „dyskryminacji między obywatelami [jednostkami pochodzącymi z]

państw członkowskich” w zakresie „warunków zaopatrzenia

i zbytu”;

że art. 37 ust. 1

wymienia i obejmuje zakazem powody, dla których realizacja tak

określonego celu mogłaby zostać zagrożona;

że

zakazane są zatem, na podstawie odesłania zawartego w art. 37

ust. 2, wszelkie nowe monopole i podmioty, o których

mowa w art. 37 ust. 1, jeżeli prowadzą do dyskryminacji

w zakresie zaopatrzenia lub zbytu;

że

zadaniem sądu krajowego jest więc ustalenie przede wszystkim, czy

realizacja tego celu jest rzeczywiście zagrożona, to znaczy, czy ze

spornego przepisu wynika, lub może być jego skutkiem, dyskryminacja

między jednostkami z państw członkowskich w zakresie warunków

zaopatrzenia i zbytu;

zważywszy, że należy ponadto rozpatrzyć powody, o których mowa w art. 37 ust. 1;

że

artykuł ten nie zabrania ustanawiania wszelkich monopoli, lecz tylko

tych „o charakterze handlowym” i to pod warunkiem, że prowadzą

do określonej wyżej dyskryminacji;

że

wspomniane monopole krajowe i podmioty objęte są zakazem

ustanowionym w tym postanowieniu wyłącznie pod warunkiem, iż, po

pierwsze, mają za przedmiot działalności zawieranie transakcji

dotyczących towarów mogących być przedmiotem konkurencji i wymiany

handlowej między państwami członkowskimi, a po drugie, odgrywają

w tych transakcjach rzeczywistą rolę;

że

zadaniem sądu krajowego jest dokonanie w każdym przypadku oceny,

czy omawiana działalność gospodarcza dotyczy towaru tego rodzaju, który

ze względu na swój charakter oraz wymogi techniczne

i międzynarodowe, jakim podlega, może być przedmiotem działalności

powodującej, że zainteresowany podmiot odgrywa rzeczywistą rolę

w przywozie lub wywozie między jednostkami pochodzącymi

z państw członkowskich.

W przedmiocie kosztów

Zważywszy,

że koszty poniesione przez Komisję Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej

i rząd włoski, które przedstawiły Trybunałowi uwagi, nie podlegają

zwrotowi;

że dla stron postępowania przed

Giudice Conciliatore w Mediolanie niniejsze postępowanie ma

charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym

sądem;

z powyższych względów,

uwzględniając akta sprawy;

po zapoznaniu się ze sprawozdaniem sędziego sprawozdawcy;

po

zapoznaniu się z uwagami stron postępowania przed sądem krajowym,

Komisji Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i rządu włoskiego;

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego;

uwzględniając art. 37, 53, 93, 102, 177 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą;

uwzględniając Protokół w sprawie statutu Trybunału Sprawiedliwości Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej;

uwzględniając regulamin Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich,

TRYBUNAŁ,

rozstrzygając w przedmiocie zarzutu niedopuszczalności opartego na art. 177, orzeka, co następuje:

Pytania

postawione przez Giudice Conciliatore w Mediolanie na podstawie

art. 177 są dopuszczalne, gdyż dotyczą wykładni postanowień

traktatu, a żaden późniejszy akt jednostronny nie może mieć mocy

wyższej od uregulowań wspólnotowych;

oraz:

1) Artykuł 102 nie zawiera postanowień mogących stanowić dla podmiotów prawa

źródło uprawnień podlegających ochronie sądów krajowych.

2) Artykuł 93, w zakresie objętym postawionym pytaniem, również nie zawiera takich postanowień.

3) Artykuł 53 jest uregulowaniem wspólnotowym mogącym stanowić dla podmiotów prawa

źródło uprawnień podlegających ochronie sądów krajowych.

Postanowienia

te zabraniają wprowadzania wszelkich nowych przepisów, których

przedmiotem byłoby poddanie prowadzenia działalności gospodarczej przez

jednostki pochodzące z innych państw członkowskich uregulowaniom

bardziej restrykcyjnym, niż stosowane wobec podmiotów krajowych,

i to niezależnie od formy prawnej przedsiębiorstwa.

4) Artykuł 37 ust. 2 jest w całości uregulowaniem wspólnotowym mogącym

stanowić dla podmiotów prawa źródło uprawnień podlegających ochronie

sądów krajowych.

Postanowienia

te, w zakresie objętym postawionym pytaniem, mają na celu zakaz

podejmowania wszelkich działań sprzecznych z zasadami określonymi

w art. 37 ust. 1, to znaczy wszelkich działań mających za

przedmiot lub skutek spowodowanie dyskryminacji między jednostkami

pochodzącymi z państw członkowskich w zakresie warunków

zaopatrzenia lub zbytu za pośrednictwem monopoli lub podmiotów mających,

po pierwsze, za przedmiot działalności transakcje dotyczące towarów

mogących być przedmiotem konkurencji i wymiany handlowej między

państwami członkowskimi, a po drugie, odgrywających rzeczywistą

rolę w tej wymianie;

a także:

Rozstrzygnięcie o kosztach niniejszego postępowania należy do Giudice Conciliatore w Mediolanie.

Orzeczono w Luksemburgu w dniu 15 lipca 1964 r.

Donner

Hammes

Trabucchi

Delvaux

Rossi Lecourt

Strauss

Odczytano na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 15 lipca 1964 r.

Sekretarz

Prezes

A. Van Houtte

A. M. Donner

* Język postępowania: włoski.